AKP Dış Politikası’nın Kazanan Hristiyan ‘Kartları’

AKP Dış Politikası’nın Kazanan Hristiyan ‘Kartları’

Özet

Orta Doğu Hristiyanları geçtiğimiz yıllarda varlıklarını tehdit eden baskılara maruz kaldılar. Ancak son zamanlarda Türkiye, Hristiyan azınlıkların yaşam koşullarını geliştirmek amacıyla el konulan malları gerçek sahiplerine geri vermek ve kilise inşa etmelerine izin vermek gibi çeşitli girişimlerde bulundu.

İktidardaki Adalet ve Kalkınma Partisi (AKP), geçmişteki laik iktidarlardan farklı olarak çeşitli Hristiyan mezheplerine karşı farklı bir tutum sergiliyor. AKP tüm Hristiyanları aynı fırça ile boyamayan bir tutum sergiliyor, öyle ki her mezhep Türk otoritelerinin dış politikalarına daha uyumlu olacak bir şekilde muamele görüyor.

Türk-İsveç ilişkilerinin yükselişte olması ile Süryani mezhebinin yaşam şartları da gelişiyor. Ortodoks ve Ermeni mezhepleri Türk otoritelerinin Yunanistan ve Ermenistan ile olan ilişkilerindeki çekişmelerden dolayı can çekişiyorlar. Ancak, genel çapta tüm Hristiyan azınlıklar, Türk hükümetinin kendi çıkarları gerektirdiğinde hükümet tarafından baskıya maruz kalarak siyasi faydaları korumak için manipüle ediliyorlar.

***

Hristiyanların varlığının ve rolünün azalması, tüm Orta Doğu ülkelerinde bir süredir baskın olan bir durum. Azınlıklara aşağı olarak davranmak, Türkiye, Irak ve Suriye’de geçen yüzyılın ortalarında olduğu gibi, milliyetçi askeri rejimlerin baskın bir karakteri olmuştur. İslam’ın hakim olduğu bir toplumda kökten dincilerin de yükselişte olmasıyla, Orta Doğu Hristiyanları için zulüm ve eliminasyon süreci –yok etme anlamında olmasa da– şiddetle devam ederken gelecek iyi haberler taşımıyor.

Irak, Hristiyanların Irak ve Şam İslam Devleti’nin (IŞİD) vahşeti sonucunda kitlesel göçlerine şahit oldu ve Suriyeli Hristiyanların son birkaç yıldır Avrupa’ya göçü çok büyük oranda arttı. Hristiyanlara karşı zulümlerin sonucunda, ‘Hristiyanların’ Orta Doğu’daki rolünden ziyade var olma savaşı asıl soru haline geldi.

Bu sıkıntılı süreç içerisinde, Türkiye pratiklerini değiştirerek 25.000 kişilik Süryani cemaatine hizmet etmesi amacıyla İstanbul’da yeni bir kilisenin kurulması için gereken izni onayladı. Bu hamle neredeyse 90 yıl içerisinde bir ilkti.[1] Bu adım Türk otoritelerinin övgüye değer bir jesti olmakla birlikte, “ele geçirilmiş 1.014 kurum mülkiyetinin geri iade edilmesi” ve “daha fazlasının iade edileceğinin sözü verilen[2] kişilerle ile ilgili çeşitli Hristiyan itiraflarına yönelik reform serisinin ardından geldi.

Hükümetin söylemine rağmen Türk otoriteleri ve Hristiyanlar arasındaki ilişkiler en iyi koşulda zoraki olarak nitelendirilebilir. Türkiye’de yaşayan Ortodoks Yunan, Ermeni, Asurlu/Süryani ve diğer toplulukların oluşturduğu yaklaşık 120.000 Hristiyan, Türkiye nüfusunun yüzde birinden daha azını oluşturuyor.[3] Adalet ve Kalkınma Partisi’nin (AKP) uzun saltanatı, İslam kökenli parti ile bazı Hristiyan Türkleri arasındaki ilişkiler için sorun teşkil ediyor.

Genellikle ‘Hristiyan dosyasına’ bir bütün olarak bakan ve tüm mezhepleri aynı fırça ile boyayan laiklerin aksine, AKP’nin bu konuya yaklaşımı oldukça farklı. AKP’nin görüşü daha çok her mezhebin bölgesel ve uluslararası emsalleri ile olan ilişkileri ile alakalı ve bu AKP’nin Hristiyanlara yönelik politikalarını belirliyor. Bu sebeple, tüm mezheplere yönelik politikaların ayırt edici özelliklerini kendi içerisinde anlamak önem arz ediyor.

Türkiye’de yaşayan bir Yunan Ortodoks bugünlerde dezavantajlı durumda, çünkü bu mezhep ve Türk otoriteleri arasındaki ilişkiler Türk-Yunan ilişkilerine ve Yunanistan’daki Müslüman azınlıkların durumlarına göre belirleniyor. Son yıllarda, Yunanistan ve Türkiye arasında hali hazırda karmaşık olan ilişkiler, Yunanistan’da yaşayan Müslüman azınlıkların dinsel şartları ile herhangi bir şekilde doğrudan bir ilişkisi bulunan din merkezli konuların artmasıyla şekilleniyor.

AKP hükümeti, Atina’da ilk caminin yapılması ve hâlihazırda Yunan hükümeti tarafından seçilen Yunanistan Müftüsü’nün Müslüman Yunanlıların kendileri tarafından seçilmesine destek veriyor. Ocak 2013’te dönemin başbakanı Recep Tayyip Erdoğan, o dönem mevkidaşı olan Antonis Samaras’a Türkiye’nin Atina’da yapılacak bir caminin masraflarını karşılamaya hazır olduğunu[4] belirtti ve Yunanistan’daki Müslümanların kendi müftülerini seçebilmeleri gerektiği konusunda ısrar etti.[5] Bir taraftan Türkiye, Yunanistan’a karşı, Heybeliada Ruhban Okulu’nun[6] yeniden açılmasını teklif ederek Rum Ortodoks azınlığı “kartını” oynuyor öte yandan da Aya Sofya[7] müzesini ibadet gerçekleştirilen bir camiye çevirme fikrini baskı unsuru olarak kullanıyor. Diğer bit deyişle, özet olarak, Türkiye ile Yunanistan arasındaki ilişkiler iyi olduğunda Rum Ortodoks azınlığı için olumlu değişim daha gözle görülür olacak, olmadığında ise bu durumun tersi yaşanacak.

Her ne kadar diğer Hristiyan mezhebi mensupları gibi haklarını tam olarak kullanamasalar da, Rum Ortodoksların aksine Türkiye’deki Süryaniler bugünlerde daha iyi koşullara sahip. Şurası da unutulmamalıdır ki, Türkiye’deki ilk kilise Süryanilere verilmiştir. Bunun da sebebi, bu mezhep mensupları ile Türk yetkililerin ilişkisi direkt olarak Türkiye ile Avrupa’nın ilişkisine bağlıdır.

Avrupa Birliği üyesi ve en büyük Süryani topluluklarından[8] birine ev sahipliği yapan İsveç Türkiye’nin bu azınlık mezhebine karşı politikalarını anlayabilmek için iyi bir örnek teşkil eder. Mart 2013’te Süryani Ortodoks Cemaatinin Ruhani Lideri ve Yardımcı Başpiskopos Yusuf Çetin, dönemin Cumhurbaşkanı Abdullah Gül’ün İsveç gezisine katılmıştı ve bu şekilde Türkiye Cumhuriyeti tarihinde ilk kez Hristiyan bir dini lider Cumhurbaşkanına resmi bir yurtdışı seyahatinde eşlik etmiş oluyordu.[9]

Güçlü bir Süryani lobisine sahip olduğu bilinen İsveç, aynı zamanda Türkiye’nin Avrupa Birliği adaylığını önemli ölçüde destekleyen ülkelerden birisidir.[10] Türkiye-İsveç ilişkileri bugün olduğu kadar iyi oldukça ve de Türkiye-Avrupa ilişkileri de bu şekilde devam ettikçe, bu durum Türkiye’deki Süryanilerin faydasına olacaktır. Tam da bu husus Ekim 2013’te Türk hükümeti tarafından onaylanan “Demokratikleşme Paketi”nin 1.700 yıllık tarihi Mor Gabriel Süryani Manastırı’nı manastır vakfına iade etmesini sağlamıştır.[11]

Son birkaç yıldır, hükümet ile Süryani mezhebi arasındaki ilişkilerde bir düzelme söz konusu olsa da bu gelişmeler halen Türk yetkililerin siyasi havasına bağlıdır. Bazı Hristiyan azınlıklara haklar tanıyan 1923 Lozan Anlaşması, Süryanilere okullar ve dini dernekler açma hakkını vermemiştir fakat hem Ortodokslara hem de Ermenilere bu hakları tanımıştır.

Türkiye ve Ermenistan arasındaki gergin ilişkinin sebeplerinin başında, her iki ülke tarafından da kritik eksen olarak kabul edilen 1915 olayları gelmekte ve bu eksen Türk yetkililerle Ermeni azınlığın ilişkilerini de büyük ölçüde şekillendirmektedir. Son dönemlerde Türkiye’nin Ermenilerin soykırım tanıma taleplerine karşı uyguladığı yumuşak politikalara[12] rağmen, Ermeni azınlığı için durum pek olumlu gözükmemektedir. Bu durum Agos Gazetesi’nin önceki Genel Yayın Yönetmeni Rober Koptaş tarafından da onaylanmıştır. Kendisi “Ermeniler burada [Türkiyede] dini kimliklerini yansıtmaktan korkuyorlar” sözleriyle bu durumu izah etmiştir.[13]

Türk yetkililerden Ermenilere gelen taziye dilekleri ve empati bugünlerde oldukça ön plana çıkmış durumda fakat bu tavır muhtemelen olayların 100. yıldönümü ile sınırlı ve de Ermeni asıllı Türkler bu durumdan “Yönetime Ermeni asıllı bürokratların atanması” dışında bir fayda elde etmediler.[14]

Genel olarak Türkiye’nin diğer Orta Doğu ülkelerine nazaran Hristiyan azınlıklara karşı daha hoşgörülü politikalar geliştirdiği söylenebilir. Ancak uygulanan politikaların mezhep bazında detaylarına bakıldığında, Türkiye’nin “Hristiyan dosyasını” akıllıca manipüle ettiği görülebilir. Genellikle, farklı mezhepler Türkiye’nin dış politikalarına bağlı olarak pazarlık malzemesi haline gelmektedir.

Joe Hammoura, Türkiye Çalışmaları Üzerine Kıdemli Araştırmacı, Middle East Institute for Research and Strategic Studies (MEIRSS)

Makaleyi şu şekilde referans vererek kullanabilirsiniz:

Hammoura, J. (Haziran, 2015), “AKP Dış Politikası’nın Kazanan Hristiyan ‘Kartları’”, Cilt IV, Sayı 6, s.25-30, Türkiye Politika ve Araştırma Merkezi (Research Turkey), Londra: Research Turkey (http://researchturkey.org/?p=8995&lang=tr)

Sonnotlar

[1]The Economist, Build it: A new church in Turkey (İnşa et: Türkiye’de yeni kilise), 10 Ocak 2015. [Erişim tarihi: 8 Mart 2015], Şuradan ulaşılabilir:

http://www.economist.com/news/europe/21638193-turkeys-first-new-church-90-years-build-it

[2]Şahin A., Turkey’s minorities laud efforts to mend decades-old troubles (Türkiye azınlıkları onyıllar boyunca süregelen problemlerin onarılması için gösterilen çabaları övüyor), 13 Şubat 2015. [Erişim tarihi: 8 Mart 2015], Şuradan ulaşılabilir:

http://www.dailysabah.com/politics/2015/02/13/turkeys-minorities-laud-efforts-to-mend-decadesold-troubles

[3]Deutsche Welle, ‘Christians in Turkey are second-class citizens’ (Türkiye’de Hristiyanlar ikinci sınıf vatandaşlar), 8 Mayıs 2014. [Erişim tarihi: 8 Mart 2015] Şuradan ulaşılabilir:

http://www.dw.de/christians-in-turkey-are-second-class-citizens/a-17619847

[4]Dabilis A., Erdogan Offers To Build Mosque in Greece (Erdoğan Atina’da Cami Yapmayı Teklif Etti), Greek Reporter, 29 Ocak 2013. [Erişim tarihi: 8 Mart 2015], Şuradan ulaşılabilir:

http://greece.greekreporter.com/2013/01/29/erdogan-offers-to-build-mosque-in-greece/

[5]Ekathimerini News, Mosque and school spark new feud between Turkey and Greece (Cami ve Okul Türkiye ile Yunanistan Arasında Yeni Tartışma Çıkardı), 11 Ekim 2013. [Erişim tarihi: 8 Mart 2015], Şuradan ulaşılabilir:

http://www.ekathimerini.com/4dcgi/_w_articles_wsite1_1_11/10/2013_522630

[6]Altintaş B., Turkey considering reopening Halki Seminary, minister says (Bakan’a göre Ruhban Okulu Yeniden Açılabilir), Today’s Zaman, 31 Temmuz 2013. [Erişim tarihi: 8 Mart 2015], Şuradan ulaşılabilir:

http://www.todayszaman.com/national_turkey-considering-reopening-halki-seminary-minister-says_322355.html

[7]Hurriyet Daily News, Turkish Deputy PM expresses ‘hope’ to see Hagia Sophia as mosque (Başbakan Yardımcısı Aya Sofyayı Cami Olarak Görmek İstiyor), 16 Kasım 2013. [Erişim tarihi: 8 Mart 2015], Şuradan ulaşılabilir:

http://www.hurriyetdailynews.com/turkish-deputy-pm-expresses-hope-to-see-hagia-sophia-as-mosque.aspx?pageID=238&nID=57998&NewsCatID=338

[8]Swedish National Institutions for Language, Demographics of Sweden (İsveç’in Demografisi). [Erişim tarihi: 8 Mart 2015], Şuradan ulaşılabilir:

http://www.eurfedling.org/Sweden.htm

[9]Anadolu Agency, Assyrian priest to accompany President Gul (Süryani Rahip Cumhurbaşkanı Gül’e Eşlik Edecek), 8 Mart 2013. [Erişim tarihi: 8 Mart 2015], Şuradan ulaşılabilir:

http://www.aa.com.tr/en/rss/141101–assyrian-priest-to-accompany-president-gul-in-sweden

[10]Akarçeşme S., Sweden shows support for Turkey’s EU bid (İsveç Türkiye’nin Adaylığını Destekliyor), Today’s Zaman, 26 Şubat 2013. [Erişim tarihi: 8 Mart 2015], Şuradan ulaşılabilir:

http://www.todayszaman.com/diplomacy_sweden-shows-support-for-turkeys-eu-bid_308223.html

[11]Hurriyet Daily News, Return of Mor Gabriel Monastery lands to Syriacs officially approved (Mor Gabriel Manastırı’nın Süryanilere Geri Dönüşü Resmi Olarak Onaylandı), 7 Ekim 2013. [Erişim tarihi: 10 Mart 2015], Şuradan ulaşılabilir:

http://www.hurriyetdailynews.com/return-of-mor-gabriel-monastery-lands-to-syriacs-officially-approved.aspx?pageID=238&nID=55858&NewsCatID=339

[12]Çandar C., Erdogan surprises with condolence message to Armenians (Erdoğan Ermenilere Taziye Mesajıyla Şaşırttı), Al-Monitor, 24 Nisan 2014. [Erişim tarihi: 8 Mart 2015], Şuradan ulaşılabilir:

http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2014/04/erdogan-condolence-armenians-shrewd.html#

[13]Lowen M., Pope Francis visit: Turkey’s Christians face tense times (Papa Francis’in Ziyareti: Türkiye Hristiyanları Gergin Zamanlar Yaşıyor), BBC News, 27 Kasım 2014. [Erişim tarihi: 10 Mart 2015], Şuradan ulaşılabilir:

http://www.bbc.com/news/world-europe-30214805

[14]Şahin A., Turkey’s minorities laud efforts to mend decades-old troubles (Türkiye Azınlıkları Asırlık Problemlerin Çözümü İçin Seslerini Yükseltiyorlar), op. cit. [Erişim tarihi: 8 Mart 2015], Şuradan ulaşılabilir:

http://www.dailysabah.com/politics/2015/02/13/turkeys-minorities-laud-efforts-to-mend-decadesold-troubles

Facebooktwitterlinkedinmail

Yorumlar

Loading Facebook Comments ...

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.