İslam Devleti Talebinden Boko Haram İsyanına: Nijerya’nın İslamcılık Deneyiminin Tarihsel Analizi

İslam Devleti Talebinden Boko Haram İsyanına:
Nijerya’nın İslamcılık Deneyiminin Tarihsel Analizi

Özet

Bu makale, militan İslamcılık ve siyasal İslamcılık arasındaki ilişkiyi incelemektedir. Bu bağlamda, Nijerya’nın İslamcılıkla olan deneyimini gözlemleyerek, siyasi İslamcılık ve militan İslamcılığın nedenlerini ve amaçlarının bir bağlam içinde açıklanması hedeflenmektedir. Makale, sömürge öncesi kuzey Nijerya’daki İslamcı hareketlerin bir zamanlar nasıl halkın siyasi iradesini temsil ettiğini gündeme getirerek başlamaktadır. İngiltere sömürgeciliği laiklik için siyasi temelleri ve yasal çerçeveyi oluşturduysa da sömürgeci dönemde İslamcı, sömürge karşıtı direniş, İslamcı liderlerin şeriat yasalarını istemeleri ile birlikte Nijeryalılaşma’dan uzaklaşma hareketine dönüştü. Bu çalışma, aynı zamanda militan İslamcılığın, şeriatın ülkenin anayasasında yer almasının sonucu olarak yükselip yükselmediğini incelemektedir. Nijerya’daki şeriat hareketi genelde şiddet içerikli olmamasına rağmen –İslam Hukuku’nun sert bakış açısı ve cezalandırma sistemi hariç–, militan İslamcılığın dayanak noktası terörizmdir. Birbirlerine bağlı olmamalarına rağmen, siyasal İslam’ın ortaya çıkışı, militan İslamcılığın oluşmasına zemin hazırlamıştır.

***

İslamcılık terimini kavramlaştırmak adına pek çok girişim terimin anlam genişliğine karşı mücadele etmek zorunda kalmıştır. Kapsayıcı bir şemsiye tabir eden bu terim, pek çok değişik İslamcı harekete yönelik kullanılmıştır. İslamcılık ya politik bir kavram içerisinde kullanılır –örneğin: Allah’ın Kuran’da[1] vahyettiği siyasi otoritenin kurulması, ya da militan bir kavram içerisinde kullanılır–örneğin: inanmayanlara karşı uygulanan şiddetin Allah’ın Kuran’da bahsettiklerine göre meşrulaştırılması. Bu iki tip İslamcılığa daha yakından bakıldığında, din ve devlet ayrılığını savunan batı sekülarizmi ile ciddi bir uyumsuzluk içerisinde olduğu görülmektedir. Belki de en basit haliyle İslamcılık, İslam’ın kişisel alan kadar toplumsal ve siyasal hayatı da yönlendirmesi gerektiği inancına dayalı bir İslam anlayışıdır.[2]

Nijerya’nın İslam ile olan deneyimi siyasi İslam ve militan İslam’ın ayrılmazlığını özetler. Her ne kadar Nijerya’da İslam’ın yayılması ilk defa kuzeydoğu bölgesindeki Borno kentinde[3] 11.yüzyılda ortaya çıksa da, İslam’ın yükselişi 19. yüzyıldaki Sokoto hilafetine rastlar.

Sokoto Halifeliği, reformist fikirlerden etkilenen İslam bilgini Usman Dan Fodio’nun cihadı ile doğmuştur. Nijerya’da yeni bir İslam çağını başlatan Halifelik, 1804 yılında ortaya çıkmış ve 30 emirlik ve 10 milyon kişiyi[4] kapsayarak Afrika’daki en önemli imparatorluklardan birisi olmuştur. Daha da önemlisi imparatorluk, Nijerya’nın kuzeyinde heybetli bir İslam Devleti oluşumuna şahit olmuş ve tartışmasız olarak bölgede cihat ile İslam’ın yayılmasının (kutsal savaş) sembolü haline gelmiştir.[5]

Kaynak: Blackpast.org http://www.blackpast.org/gah/sultanate-sokoto-sokoto-caliphate

Kaynak: Blackpast.org http://www.blackpast.org/gah/sultanate-sokoto-sokoto-caliphate

Resim 1: Sömürge dönemi öncesi Sokoto Halifeliğinin Haritası

Dan Fodio’nun cihadı, Kuran öğretisini ciddi bir şekilde gözlemleyerek oluşturulmuş savunma bazlı bir cihat tipinin öncüsüdür.[6] Popülaritesi ve Sokoto yerlileri tarafından yaygın olarak kabullenilmesi nedeniyle halkın siyasi iradesini temsil ettiği ve esaslı bir İslam toplumu kurulması isteğini yansıttığı savunuldu.[7] Sonuç olarak siyasi İslamcılığın pek çok türüyle beraber Sokoto deneyiminin de devrimci çağrışımları vardı ve bölgede bir önceki imparatorluğun meşruiyetinin azalmasından da büyük oranda faydalanmıştır.

1903 yılında Sokoto’nun büyük meydan pazarında son vezirin İngiliz yönetimini kabul etmesiyle halifelik de kaldırılmış oldu.[8] Şundan bahsetmekte de yarar var, İngilizler bölgeyi himayesi altına alıp kuzey Nijerya bölgesini sömürgeleştirdiyse de bu sömürge yönetimi hilafet otorite yapısını değiştirmemiştir.[9] İngiliz sömürgesi bu yönetimi kabul etmeyen Hilafet Sultanı ve emirlerini değiştirirken, kalan emirler var olan sistem otoritesini ve yönetimini devam ettirdiler ve sonuç olarak sömürgecilik sistemine yeni bir model oluşturdular. Dolaylı yönetim olarak da bilinen sömürgecilik sistemi altında, emirler “yerel otoriteler” olarak adlandırıldı ve İngilizler tarafından yerel ve bölgesel yönetimin temel birimi olarak kullanıldı.[10]

Kuzey Nijerya’nın sömürgeleştirilmesi 1903 ve 1960 yılları arasında gerçekleşti. Bu süreçte Sokoto Hilafetinin İngiliz sömürgeciliğine karşı İslamcı direnişe olan etkisi iki aşamalıdır. Öncelikle Batı’nın yönetime olan etkisine karşı bir İslam direnişi ortaya çıktı. Kullanılan sömürgecilik yöntemi yani dolaylı yönetim, bir zamanlar İslam ile bir araya gelen Kuzey Nijeryalılar arasında ayrılığa sebep oldu. Bu ayrılıkla birlikte iki grup oluştu: İngiltere tarafından sömürgecilik yönetiminde kullanılan “medeni” elitler –Batı standartlarına göre– ve diğer yandan bölgedeki Batı etkisine şiddetle karşı çıkan yereller.[11] Bölgeden olan sömürge destekçileri –genelde tüccarlar, gazeteciler ve memurlar- fiziksel, davranışsal ve materyal olarak yerel halktan kopuk bir hayat sürdürmek zorunda kaldılar.[12] Özellikle İngiliz sömürge otoriteleri tarafından oluşturulan yönetim sistemi göz önüne alındığında “beyaz sömürgeciler gibi bu siyah emperyalistler de halkın içinde, halkla kaynaşarak yaşamadılar. Kendi başlarına kaldılar. Beyazların Hükümet’e Ayrılmış Bölgelerinde olduğu gibi onların da kendilerine ait mahalleleri vardı.”[13] Sokoto Halifeliği bu süreçte İslamcı bir anti-sömürgeci direniş olarak yer aldı.

İkinci olarak 1950’lerde –Nijerya bağımsızlığını kazanmadan hemen önce– Kuzey Nijerya’daki siyasi partilerin Sokoto Halifeliğinden ilham aldıkları bir akım yaşanmıştır. Bu gelişme bölgenin önde gelen iki siyasi partisinin egemenlik uğruna kimin daha çok Sokoto Hilafetine bağlı olduğunu kanıtlama yarışı ile birlikte daha da açık bir şekilde gözlemlenmiştir. Bu partiler, Conservative Northern People’s Congress (Muhafazakâr Kuzey Halklarının Kongresi) (NPC) ve Northern Elements Progressive Union’dur (Kuzey Unsurları İlerici Birliği) (NEPU).[14] İslamcı elitler tarafından kurulan NPC, bölgede kendi gücünü tekelleştirmesine izin veren İngiliz sömürgecilerle var olan siyasi anlaşmayı sürdürme taraftarıyken, NEPU radikal İslamcı bir çizgi tutturdu ve İngiliz sömürgeciliğini baskıcı bir sistem olmakla suçladı.[15]

Sokoto Halifeliğinin partizan siyasete etkisi bu süreçte bir anlamda önemliydi; çünkü bağımsızlıktan sonraki yeni Nijerya Devleti’ni yönetmede siyasi partiler çok kritik bir noktada durmaktaydı. NEPU ve NPC çok benzer bir şekilde kendi politikalarında Sokoto Hilafetine atıfta bulunmalarına rağmen Halifeliğin kurucusu Dan Fodio tarafından yapılan cihadın dinsel savunması NEPU’nun siyasi tartışmalarında NPC’den daha detaylı bir şekilde ele alınmaktaydı.[16] Bunun yanında, bağımsızlaşmanın 1960’ı takip eden ilk yıllarında NPC sömürgecilik statükosunu devam ettirmeye odaklanmışken, NEPU sömürgecilikten memnuniyetsizliğin sembolü olup NPC’ye karşı radikal bir alternatif oluşturmuştur. [17] Son olarak NEPU dini ve siyaseti bir “Kuzey Nijerya Sosyal Adalet, Refah ve Hakkaniyet Toplumu” yaratmak için kullanmıştır. Bu sayede Batı destekçisi liderlerin güçleri talakawa’ya yani yerli halka aktarılmıştır.[18] Bu nedenlerden dolayı halk bazındaki sömürgecilik karşıtlığı NEPU tarafından etkin bir şekilde kavranıp siyasete yansıtılmıştır. Genel olarak Boko Haram gibi militan grupların oluşumuna neden olan aşırı Batı karşıtı İslamcılığın temellerinin bu dönemde atıldığı savunulmaktadır. Dahası, Batı yanlısı yönetim destekçilerinin ve İslam Devleti yönetim taraftarlarının kendi içlerindeki ideolojik ayrılıkları kuzey Nijerya siyasetinde iyice derinleşmiştir.

1960 yılında Nijerya bağımsızlığına kavuştu. Ülkenin ilk anayasası İngiliz Westminster modelinin bir seküler taklidiydi. [19] Bu anayasada, Nijerya, Kraliçe II. Elizabeth’in devletin sembolik başkanlığını devam ettirmişti.[20] Ancak beklenen bir şekilde, ilk 10 yıl içinde kuzeydeki İslam taraftarları tarafından yerli bir anayasanın oluşturulması için açık bir çağrı yapılmaktaydı. Bu anayasa sömürgeci liderlerin yerine yerlilerin iradelerini yansıtmalıydı. Bu ilk 10 yıldan itibaren İslamcı Nijeryalılaşma olarak bilinen kavram yavaş yavaş bilinen Nijerya’ya dönüştü.

1978’de yeni bir anayasa oluşturmanın imkânlarıyla ilgili bir konferans yapıldı. [21]  Kuzey Nijerya bileşenlerini temsil eden Alhaji Shehu Shagari, medeni şeriat kanunlarının ülkenin anayasasına eklenmesi gerektiğini savundu. Şeriat yanlısı fikirlerinde Shagari, Nijerya’da federal bir şeriat mahkemesinin kurulması ve şeriatın federal bir statüsü olması gerektiğinde ısrar etti. [22]  Bu argümanın çıkış noktası Yahudi-Hristiyan kökenlerden gelen Nijerya anayasasının, ülkedeki Müslümanların yasal ihtiyaçlarına karşılık verememesidir.[23] Öteki delegeler en başta itiraz ettiyseler de sonuçta kuzeylilerin medeni şeriat hukuku ve bunun Nijerya anayasasına eklenmesi hususunda anlaşmaya varıldı. Sonuç olarak 1979’da yeni anayasa yürürlüğe girdi. 1979 Anayasası Westminster sistemini terk edip Amerikan tarzı başkanlık sistemi getirdi ve her federal eyalete belli bir özerklik verildi. [24] Daha da önemlisi, Nijerya’nın kuruluşundan beri ilk kez şeriat hukuku tanındı.

Rastlantı ya da değil, İslam terörizmi sonraki 10 yıl içinde şiddet içerikli mezheplerle birlikte milli bir konu olmaya başladı. Bunların arasında tartışmalara yol açan İslam Hatibi Mohammed Marwa’nın yönetiminde radikal Maitatsine hareketi, İslam dinini eşi benzeri görülmemiş şiddeti kışkırtmak için kullanmaya başladı. Marwa bir peygamber gibi kabul edildi ve kendini Sokoto Halifeliği’nin kurucusu Osman dan Fodio yerine koydu. Batı etkisini ve doğrudan Batı etkisine karşı olmayan ılımlı Müslümanları kınadı ve böylece Boko Haram’ın Batı karşıtı söylemine paralel bir çizgide ilerledi. Sonuç olarak Marwa ayaklanmaları kışkırttı ve ordu ile çatıştı. Bu nedenle destekçileri polise ve askere direnmek zorunda kaldı ve neticesinde binlerce insan öldü. 1980’de Marwa öldürüldüğünde, cinayetler 1980’ler boyunca da Maitatsine hareketi tarafından kışkırtılarak devam etti. Binlerce insan daha öldü ve bazı analistler Boko Haram’ı Maitatsine ayaklanmalarının devamı olarak nitelendirdi.[25]

1990’larda Nijerya farklı bir İslamcı kimliğe büründü. Uluslararası destek beklentisiyle beraber Kuzey’deki İslamcı kesim 1990’larda Sudan’a gitti.[26] Bu esnada Usame Bin Ladin de Sudan’da sürgündeydi. Uluslararası Gözlemci Raporu’na göre 2002’de Bin Ladin Nijerya’ya bir elçi ile yerel birimle 3 milyon dolar yollayıp Boko Haram’a başlangıç yardımı sağlamıştır. Böylece El Kaide’nin İslam yönetimini yayma hedefinde olan çok sayıda Selefi siyasi kuruluşa ulaştığı da bahsetmeye değer noktalardandır. [27] Bin Ladin’in Boko Haram’ın kuruluşunda parmağı olduğunu kanıtlamaya çalışan daha başka çalışmalar da vardır. Bunlar arasında en dikkat çekici olanı Boko Haram’ın El Kaide tarafından İbn Teymiye’nin İslam’da siyasi otorite ideolojisi aracılığıyla etkilendiği varsayımına sahip makaledir. [28] Bu makalede, yazar, Bin Ladin’in 2003’teki vaazında İbn Teymiye’den yaptığı alıntıyı örnek göstermiştir. Bu alıntıda Bin Ladin “En önemli dini vecibe –iman etmekten sonra– düşmana karşı savaşmak ve onu etkisiz hale getirmektir. İslam Şeyhi (İbn Teymiye), Allah ona merhamet etsin, ‘Dinimize ve dünyaya zarar veren düşman güçleri defetmekten daha önemli bir dini görev yoktur –inançtan başka. Bu koşulsuz ve şartsız bir kuraldır” demiştir.[29] Aynı şekilde yine İbn Teymiye ideolojisinin devamı niteliğinde, Boko Haram’ın kurucusu Muhammed Yusuf  “Bizim topraklarımız kâfir topraklarına dönmeden önce İslam Devletiydi. Şimdiki sistem Müslüman inançlarına aykırıdır” demiştir.[30]

Aralık 1994’te Nijerya’da uluslararasılaşmış İslam terörizminin varlığı ilk kez açığa çıktı. Sudan’a göç etmiş ve Bin Ladin ile bağlantıları bulunduğu iddia edilen Nijeryalı İslamcılar Kuran’a itaat etmediği belirtilen genç tüccar Gideon Akaluka cinayetinde rol oynadılar.[31] Akaluka Kuzey Nijerya’da bulunan Kano’da polis tarafından, eşinin Kuran sayfalarını bebeğinin altını silmek için kullandığı iddiasıyla tutuklandı. Akaluka’nın hapse atılmasından sonra bir grup İslamcı hapse baskın düzenleyip Akaluka’yı öldürdü ve kesilmiş başı ile şehirde halk arasında gösteri yaptı.[32] Kafa kesilmesinin videoya alınıp ulusal kanalda gösterilmesi pek çok Nijeryalıda büyük şok etkisi yaptı. Bu olaya cevap olarak ülkenin Genelkurmay başkanı General Sani Abacha, bir fırsatını bulup failleri kararlı bir şekilde öldürdü.[33]

1999 yılında Nijerya demokrasiyi yeniden inşa eden bir anayasayı yürürlüğe koydu. Bir yıl sonra, kuzey federal devleti valisi Ahmed Sani Yerima, kuzeydeki 12 devlette medeni hukukun ve ceza kanununun şeriata uygun bir anayasal düzeninde olması gerektiği konusunda baskı yapmaya başladı. [34] Sonuç olarak önceki seküler Nijerya’da ceza hukukunda uygulanmayan şeriat kanunları, Kuzey bölgesinin medeni hukukunda ve ceza kanununda ana metin olarak uygulanacaktı. Nijerya’nın o zamanki başkanı Olusegun Obasanjo, Vali Yerima’nın anayasaya aykırı teklifine karışmayı reddetti ve bu pek çoklarına göre zayıflık olarak değerlendirildi. Her ne kadar 1999 Nijerya Anayasası 275. kısımda Şeriat Mahkemelerinin oluşumu ve yargı yetkisini getirse de,[35] bu Nijerya’daki sekülarizmi kesin olarak sağlamak adına temel insan hakları, düşünce, vicdan ve din özgürlüğünü koruyan 10. ve 38. kısımlarda kategorik değişiklikleri beraberinde getirdi.[36] Şeriat kanunlarının Nijerya’da uygulanması hususunda konuşan İnsan Hakları İzleme Örgütü’nün Afrika Bölgesi Müdürü Peter Takirambudde: “idam cezası insanlık dışı, onursuz ve zalim bir cezadır. Sanığın suçu ne olursa olsun hiçbir şart altında idam aklanamaz” demiştir. [37]

Şeriat ceza kanununun kuruluşu Mart 2002’de etkisi göstermeye başladı. Yeni oluşturulan Şeriat Mahkemesi tarafından bekâr anne adayı Amina Lawal’ın zina etmek suçundan ölüm cezasına çarptırıldı. Ceza hükmü ulusal ve uluslararası itirazlar yüzünden hiçbir zaman uygulanmasa da [38] bu olay Nijerya’daki Müslüman ve Hristiyan bölgeler arasında din kaynaklı gerginliklere neden oldu.

2002’de Kuzey Nijerya’daki İslam devleti hükümeti Müslümanlara, İngiliz eğitimi gören gazeteci İsioma Daniel’in öldürülmesi için fetva verdi. Daniel, güzellik yarışması 2002 Miss World Ödül töreninde Muhammed’in kadınlara düşkün olduğuna inandığı bir açıklama yapmıştı.[39] Fetva Zamfara başkan vekili Mamuda Aliyu Shinkafi tarafından verilmiştir. İranlı liderlerin adı kötüye çıkan kararlarıyla karşılaştırma yaparak “Salman Rushdie gibi İsioma Daniel’in kanı akıtılabilir, bu bütün Müslümanların görevidir, neredeyseler bu yazarı öldürmek dini görevdir.” [40] Bu fetva ve buna bağlı isyanlar 200 cana mal oldu ve 11.000 kişi evsiz kaldı.[41] Yine Nijerya’nın o zamanki başkanı Olusegun Obansanjo’nun ölümleri “sorumsuz gazetecilik” ile ilişkilendirmesi kendisinin radikal İslam’a ılımlı yaklaşımını sergilemiş oldu.[42] Daha da önemlisi bu olayın sonucu olarak şeriat sonrası Nijerya’da da din kaynaklı gerginlikler devam etti.

Mayıs 2011’de Goodluck Jonathan isimli güneyli bir Hristiyan, Müslüman bir kuzeyliyi mağlup ettikten sonra Nijerya başkanı olmak için yemin etti. Bunu takip eden olaylar ise ülkedeki radikal İslamcılığın zirvesine vardı. 26 Ağustos 2011’de 23 kişinin öldürüldüğü Birleşmiş Milletler binasına yapılan bombalı saldırıyı üstlenmesinden hemen sonra Boko Haram kurulmuş oldu. [43] 2001’de kurulan radikal militan mezhep, gerici ve dar İslam versiyonlarıyla özdeşleştirildi. Bu versiyonlardan biri olan Vahhabilik, 18. yüzyılda dini toplantılarla başlamış ve bugünkü küresel terörizmin kaynağı olarak görülen mezheplerden biri haline gelmiştir.[44]

Nisan 2014’te Chibok‘ta 200’den fazla kız öğrenci kaçırılması olayı tüm dünyanın dikkatini çekti. Bugün Boko Haram, başta kuzey batıdaki üç eyalet olmak üzere Nijerya topraklarının yüzde 20’den fazlasını işgal etmekte yani ABD eyaleti Maryland kadar bir toprak parçasını ve 2 milyondan fazla nüfusu kontrol altında tutmaktadır. [45]  Ölü sayısını kaydetmek gerçekten çok zor olsa da, Nijerya Güvenlik Takipçileri 2011’deki Boko Haram isyanındaki ölümlerin 17.000 civarı olduğunu söylemektedir. [46]

Boko Haram’ın asıl amacı federal hükümeti etkisiz hale getirip Nijerya’da bir İslam Devleti kurmaktır. Bu şekilde bakıldığında mezhebin amacının Nijerya’yı İslamileştirmeye yönelik bir girişim olduğu sanılabilir. Ancak bu pek de doğru olmayabilir. Boko Haram’ın kurucusu Yusuf, söylenilenlere göre Vali Mala Kachallah zamanında kuzey Nijerya Borno Devleti Şeriat Uygulama Komitesinde yer almaktaydı.[47]Yusuf, televizyon ve radyodaki İslam tartışmalarının da aktif katılımcısıydı. Mayıs 2003 yılında Kachallah valilik makamını terk ettiğinde, Yusuf’un İslamlaşma gündemi siyasetten militan bir çizgiye evrildi. Vali Ali Modu Şerif’e karşı yeni hükümet görevini kaybedince Yusuf, Nijerya hükümetinden geri çekildi ve İslam’ın orijinal kaynaklarına dönüş yolunda vaazlar vermeye başladı.[48]

Bazı araştırmacılara göre Boko Haram 1995’te kurulan, ilk zamanlar “Hicra’ya ve Peygamber Sünnetlerine Adanmış İnsanlar (ahl al-sunna wa jama’a al-hijra)” adında şiddet yanlısı olmayan sosyal ve dini hareketti. Ancak bu İslam’ın egemen olduğu, bu mezhebin de doğum yeri olan Maiduguri kentinin geri dönülemez ve affedilemez bir şekilde yozlaşmış olduğunun 2002’de açıklanmasından önceydi.[49] Diğer görüşlere göre ise halk, hükümet yönetiminin Batı etkisiyle birlikte yozlaşmasına karşı öfkeliydi ve bu öfke Muhammed Yusuf’un mezhebi kurması için iyi bir fırsat oluşturmuştu. Boko Haram’ın aşırı dar İslam anlayışı ve çekincesiz açıkça şiddet uygulaması siyasi İslam’dan ayrıştığı nokta olarak düşünülebilir ancak yine de batı karşıtı görüşlere uyumluluğu kendinden önce gelen devrimci İslamcılıkla paraleldir.

Kaynak: Basemap data  http://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/b-acaps-briefing-note-nigeria-boko-haram-insurgency_map.pdf

Kaynak: Basemap data
http://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resources/b-acaps-briefing-note-nigeria-boko-haram-insurgency_map.pdf

Resim 2: 2014 ve 2015 yıllarından Boko Haram’ın sivillere karşı uyguladığı –kayıt altına alınmış– şiddet olaylarının haritası

Sömürge öncesi Sokoto Halifeliği Nijerya’nın militan ve siyasi İslamcılığına sembolik bir ilham kaynağı olmuştur. Marwa’nın Maitatsine ayaklanmaları Militan İslamcılık kökenlerine bir örnek oluşturur. Siyasal İslamcılık, sömürge karşıtlığı ve sonrasında İslamcı yeniden Nijeryalılaşma hareketi ile birlikte İslam devleti kurmaya olan hayranlık olarak değerlendirilebilir. Bu iki ayrı durumda da, İslami terörizmin Nijerya hukukuna şeriatın dâhil olmasından sonra etkisini arttırmış olması bir tesadüf müdür? Nijerya tarihinde görüldüğü üzere, özellikle 1979 ve 1999 Anayasalarında şeriatın getirilmesi ve İslamcılığın yükselişi arasında bir ilişki vardır. Bir zamanlar Nijerya’da siyasi İslam önemli bir eşitsizliğe karşı direniş ve yerleşik elitleri yerinden etme aracı olmasına rağmen, devrimci idealler 1980’lerde bozulmaya başlamış ve yerleşik elitlerle savaşma yolu olarak militan bir anlayış benimseyen Boko Haram tarafından tamamen terkedilmiştir. Boko Haram mezhebinin şiddet eğilimi Nijerya’nın siyasi stratosferindekinden daha farklı bir İslamcılığı temsil etmiştir. Katı İslam hukukunun ceza yasaları haricinde şeriat hareketi aslında şiddet içermezken, Boko Haram İslamcılığının dayanak noktası tam anlamıyla terörizmdir.

Femi Owolade, MA, King’s College London

Makaleyi şu şekilde referans vererek kullanabilirsiniz:

Owolade, F. (Ağustos, 2015), “İslam Devleti Talebinden Boko Haram İsyanına: Nijerya’nın İslamcılık Deneyiminin Tarihsel Analizi”, Cilt IV, Sayı 8, s.34-46, Türkiye Politika ve Araştırma Merkezi (Research Turkey), Londra: Research Turkey (http://researchturkey.org/?p=9648&lang=tr)

Kaynakça

African Studies Centre Leiden. 2012. Islam in Nigeria. (Nijerya’da İslam) [Erişim tarihi: 19 Haziran 2015], Buradan ulaşılabilir:

http://www.ascleiden.nl/content/webdossiers/islam-nigeria#Introduction

Ajayi, F. (2009) “The Effect of Religion on The Political Process: The Case of the Federal Sharia Court Of Appeal 1975-1990,” (Dinin Siyasi Süreç Üzerindeki Etkisi: 1975-1990 Arasında Federal Şeriat Mahkemesi Örneği) iUniverse.

Astill, J., ve Bowcott, O. (2002) “Fatwa is issued on Nigerian journalist,” (Nijeryalı Gazeteci Hakkında Fetva Verildi) The Guardian. [Erişim tarihi: 19 Mart 2015],

Buradan ulaşılabilir:

http://www.theguardian.com/world/2002/nov/27/jamesastill.owenbowcott

Barkindo, A. (2013) “Join the Caravan: The Ideology of Political Authority in Islam from Ibn Taymiyya to Boko Haram in North-Eastern Nigeria,” (Kafileye Katılın: Kuzeydoğu Nijerya’da Ibn Taymiyya’dan Boko Haram’a İslam’da Siyasi Otoritenin İdeolojisi) Terrorism Perspectives, 7, 3, 30-42.

BBC. 2002. “Nigeria Sharia architect defends law.” (Nijerya’da Şeriat’ın mimarı hukuku savundu) [Erişim tarihi: 15 Mart 2015], Buradan ulaşılabilir: http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/1885052.stm

BBC. 2002. “Nigerian senator Sani denies marrying girl of 13.” (Nijeryalı senator Sani 13 yaşındaki kız ile evlenmeyi reddetti) [Erişim tarihi: 19 Mart 2015], Buradan ulaşılabilir: http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/8651043.stm

Berman, S. (2003) “Islamism, Revolution and Civil Society,” (İslamcılık, Devrim ve Sivil Toplum) Perspectives on Politics, 1, 2.

Campbell, J. 2015. “Nigeria Security Tracker: Mapping Violence in Nigeria,” Council on Foreign Relations. (Nijerya Güvenlik Takipçisi: Nijerya’da Şiddetin Haritalandırılması) [Erişim tarihi: 19 Haziran 2015], Buradan ulaşılabilir:

http://www.cfr.org/nigeria/nigeria-security-tracker/p29483

Constitution of the Federal Republic of Nigeria. (1999) Nijerya Federal Cumhuriyeti Anayasası. (1999).

Daniel, I. 2003. ‘‘I lit the match,’’ (Kibriti ben çaktım) The Guardian. [Erişim tarihi: 16 Haziran 2015], Buradan ulaşılabilir: http://www.theguardian.com/world/2003/feb/17/gender.pressandpublishing

Emelonye U., ve Buergenthal, R. (2011) “Nigeria: Peacebuilding through Integration ve Citizenship,” (Nijerya: Entegrasyon ve Vatandaşlık Yoluyla Barış İnşası) International Development Law Organization.

Falola, T. (2009). Colonialism and Violence in Nigeria. (Nijerya’da Kolonicilik ve Şiddet) Indiana: Indiana University Press.

Falola, T., ve Genova, A. (2009) Historical Dictionaries of Africa. (Afrika’nın Tarihsel Sözlükleri) Maryland: Scarecrow Press.

Haider, M. 2003. “European Parliament identifies Wahabi ve Salafi roots of global terrorism,” (Avrupa Parlamentosu Vahhabilik ve Selefiliği küresel terörizmin kaynağı olarak kabul etti) Dawn. [Erişim tarihi: 15 Haziran 2015] Buradan ulaşılabilir:

http://www.dawn.com/news/1029713

Human Rights Watch. 2002. “Nigeria: First Execution under Sharia Condemned.” (Nijerya: Şeriat Mahkumiyeti Altında ile İdam) [Erişim tarihi: 16 Mart 2015], Buradan ulaşılabilir: http://www.hrw.org/en/news/2002/01/08/nigeria-first-execution-under-sharia-condemned

International Crisis Group. (2010) “Northern Nigeria: Background to Conflict,” (Kuzey Nijerya: Çatışmanın Arka Planı) Africa Report, 168, 37-40.

Lake, E. 2014. “Boko Haram’s Bin Laden Connection,” (Boko Haram’ın Bin Laden Bağlantısı) The Daily Beast. [Erişim tarihi: 15 Haziran 2015], Buradan ulaşılabilir: http://www.thedailybeast.com/articles/2014/05/11/boko-haram-s-bin-laden-connection.html

Maier, K. 1995. “Beheading stirs Nigerian tension,” (Baş kesme eylemi Nijerya’da gerilimi tetikledi) The Independent. [Erişim tarihi: 15 March 2015], Buradan ulaşılabilir: http://www.independent.co.uk/news/world/beheading-stirs-nigerian-tension-1596448.html

Mazrui, A. 2012. “Nigeria: From the Sharia Movement to Boko Haram,” (Nijerya: Şeriat Hareketinden Boko Haram’a) Al Arabiya News.

Mshelizza, I. 2011. “Islamist sect Boko Haram claims Nigerian U.N. bombing,” (İslami tarikat Boko Haram BM bombalamasını üstlendi) Reuters [Erişim tarihi: 15 Mart 2015], Buradan ulaşılabilir: http://www.reuters.com/article/2011/08/29/us-nigeria-bombing-claim-idUSTRE77S3ZO20110829

North, D. 2014. “Behind the War with Boko Haram,” (Boko Haram’la Savaşın Arkasında) Consortium News, 16/11/2014. [Erişim tarihi: 17 Haziran 2015], Buradan ulaşılabilir: https://consortiumnews.com/2014/11/16/behind-the-war-with-boko-haram/

Ochonu, M. (2008) “Colonialism within Colonialism: The Hausa-Caliphate Imaginary and the British Colonial Administration of the Nigerian Middle Belt,” (Sömürgecilik İçinde Sömürgecilik: Hausa Halifesi’nin Hayali ve Nijerya Orta Kuşağının İngiliz Sömürgeciliği Tarafından Yönetilmesi) African Studies Quarterly.

Okpanachi, E. 2012. “Nigeria: Ethno-religious identity and conflict in northern Nigeria,” (Nijerya: Etnik-dini kimlik ve Kuzey Nijerya’da çatışma) Centri, [Erişim tarihi: 18 Haziran 2015], Buradan ulaşılabilir:

http://www.cetri.be/spip.php?article2470

Owolade, F. 2014. “Boko Haram: How a Militant Islamist Group Emerged in Nigeria,” (Boko Haram: Militan İslamcı Grubun Nijerya’da Ortaya Çıkması) The Gatestone Institute. [Erişim tarihi: 19 Haziran 2015], Buradan ulaşılabilir:

http://www.gatestoneinstitute.org/4232/boko-haram-nigeria

Pointblank. 2014. “1995 Beheading of Akaluka: Group to Drag Sanusi to National Conference,” (Akaluka’nın Başının Kesilmesi: Sanusi’yi Ulusal Konferansa Sürükleyen Grup) [Erişim tarihi: 14 Haziran 2015], Buradan ulaşılabilir:

http://pointblanknews.com/pbn/exclusive/1995-beheading-of-akaluka-group-to-drag-sanusi-to-national-conference/

Reynolds, J. (1997) “The Politics of History: The Legacy of the Sokoto Caliphate in Nigeria,” (Tarihin Siyaseti: Sokoto Halifeliğinin Nijerya’daki Mirası) International Studies in Sociology and Social Anthropology, 67.

Sergie, M. A., ve Johnson, T. 2015. “Boko Haram,” Council on Foreign Relations. [Erişim tarihi: 16 Haziran 2015], Buradan ulaşılabilir:

http://www.cfr.org/nigeria/boko-haram/p25739

Turaki, Y. (2010) Tainted Legacy: Islam, Colonialism and Slavery in Northern Nigeria. (Lekelenmiş Miras: Kuzey Nijerya’da İslam, Sömürgecilik ve Kölecilik) Virginia: Isaac Publishing.

Uwakah, O. (1997) Due process in Nigeria’s administrative law system: History, Current Status and Future. (Nijerya’da İdari Hukuk Sisteminin Yargı Süreci: Tarih, Şimdiki Durum ve Gelecek) Maryland: University Press of America.

Sonnotlar

[1]Atta Barkindo, “Join the Caravan: The Ideology of Political Authority in Islam from Ibn Taymiyya to Boko Haram in North-Eastern Nigeria,” (Kafileye Katılın: Kuzeydoğu Nijerya’da Ibn Taymiyya’dan Boko Haram’a İslam’da Siyasi Otoritenin İdeolojisi) Terrorism Perspectives 7(3):30-42. (2013). s.32.

[2]Sheri Berman, “Islamism, Revolution and Civil Society,” (İslamcılık, Devrim ve Sivil Toplum) Perspectives on Politics 1 (2) (Indiana, 2003).

[3]“Islam in Nigeria,” African Studies Centre Leiden, 02/08/2012. [Erişim tarihi: 19 Haziran 2015], Buradan ulaşılabilir: http://www.ascleiden.nl/content/webdossiers/islam-nigeria#Introduction

[4]Toyin Falola ve Ann Genova, “Historical Dictionaries of Africa,” (Afrika’nın Tarihsel Sözlükleri) Scarecrow Press (Maryland, 2009). Halifeliğin İslamileşmeye doğrudan bir etkisi olmasa da, Murray Last’a göre büyük ihtimalle bir ilham kaynağı oluşturmuştur. Last’a göre, cihat liderlerin kriterlerine göre erişilmiştir: İslam’ın yayılabileceği bir siyasi yapı kurmak.

[5]Yusufu Turaki, “Tainted Legacy: Islam, Colonialism ve Slavery in Northern Nigeria,” (Lekelenmiş Miras: Kuzey Nijerya’da İslam, Sömürgecilik ve Kölecilik) Isaac Publishing (Virginia, 2010). Bu çalışmada Yusufu Turaki mevcut krizin kaynaklarının kuzey Nijerya toplumuna olan tarihsel etkisini araştırmaktadır. Turaki Batı Afrika’daki İslamcı sömürgeciliğin ve köleliğin varlığı ve öneminin 20.yüzyılda İngiliz sömürgecilik yönetimi etkisiyle nasıl kötü bir şekilde yerleştiğini araştırmaktadır.

[6]See Atta Barkindo, “Join the Caravan: The Ideology of Political Authority in Islam from Ibn Taymiyya to Boko Haram in North-Eastern Nigeria,” (Kafileye Katılın: Kuzeydoğu Nijerya’da Ibn Taymiyya’dan Boko Haram’a İslam’da Siyasi Otoritenin İdeolojisi) Terrorism Perspectives 7(3):30-42. (2013).

[7]Eyene Okpanachi, “Nigeria: Ethno-religious identity and conflict in northern Nigeria,” (Nijerya: Etnik-dini kimlik ve Kuzey Nijerya’da çatışmada) Centri, 10/01/2012. [Erişim tarihi: 18 Haziran 2015], Buradan ulaşılabilir: http://www.cetri.be/spip.php?article2470

Ayrıca bkz. Atta Barkindo, “Join the Caravan: The Ideology of Political Authority in Islam from Ibn Taymiyya to Boko Haram in North-Eastern Nigeria,” (Kafileye Katılın: Kuzeydoğu Nijerya’da Ibn Taymiyya’dan Boko Haram’a İslam’da Siyasi Otoritenin İdeolojisi) Terrorism Perspectives 7(3):30-42. (2013). s. 34-35.

[8]Toyin Falola, Colonialism and Violence in Nigeria,” (Nijerya’da Kolonicilik ve Şiddet) Indiana University Press (Indiana, 2009).

[9]Jonathan Reynolds, “The Politics of History: The Legacy of the Sokoto Caliphate in Nigeria,” (Tarihin Siyaseti: Sokoto Halifeliğinin Nijerya’daki Mirası) International studies in sociology and social anthropology Vol. 67 (Leiden, 1997).

[10]Ibid.

[11]Femi Owolade, “Boko Haram: How a Militant Islamist Group Emerged in Nigeria,” (Boko Haram: Militan İslamcı Grubun Nijerya’da Ortaya Çıkması) The Gatestone Institute, 27/03/2014. [Erişim tarihi: 19 Haziran 2015], Buradan ulaşılabilir:

http://www.gatestoneinstitute.org/4232/boko-haram-nigeria

[12]Moses Ochonu, “Colonialism within Colonialism: The Hausa-Caliphate Imaginary and the British Colonial Administration of the Nigerian Middle Belt,” (Sömürgecilik İçinde Sömürgecilik: Hausa Halifesi’nin Hayali ve Nijerya Orta Kuşağının İngiliz Sömürgeciliği Tarafından Yönetilmesi) African Studies Quarterly (Gainesville, 2008).

[13]Ibid. A.P. Anyebe’den atıfla, “Man of Courage and Character: The Ogbuluko War in Colonial Idomaland,” (Cesaret ve Karakter Adamı: Sömürge İdomaland’da Ogbuluko Savaşı) Fourth Dimension Publishers (Enugu, 2002).

[14]Jonathan Reynolds, “The Politics of History: The Legacy of the Sokoto Caliphate in Nigeria,” (Tarihin Siyaseti: Sokoto Halifeliğinin Nijerya’daki Mirası) International studies in sociology and social anthropology Vol. 67 (Leiden, 1997).

[15]Ibid.

[16]Ibid.

[17]Ibid.

[18]Ibid.

[19]Oneyebuchi Uwakah, “Due process in Nigeria’s administrative law system: History, Current Status and Future,” (Nijerya’da İdari Hukuk Sisteminin Yargı Süreci: Tarih, Şimdiki Durum ve Gelecek) University Press of America (Maryland, 1997).

[20]Ibid.

[21]Uchenna Emelonye and Robert Buergenthal, “Nigeria: Peacebuilding through Integration and Citizenship,” (Nijerya: Entegrasyon ve Vatandaşlık Yoluyla Barış İnşası) International Development Law Organization (Rome, 2011).

[22]Femi Ajayi, “The Effect of Religion on the Political Process: The Case of the Federal Sharia Court Of Appeal 1975-1990,” (Dinin Siyasi Süreç Üzerindeki Etkisi: 1975-1990 Arasında Federal Şeriat Mahkemesi Örneği) iUniverse (Bloomington, 2009).

[23]Ibid.

[24]Oneyebuchi Uwakah, “Due process in Nigeria’s administrative law system: History, Current Status and Future,” (Nijerya’da İdari Hukuk Sisteminin Yargı Süreci: Tarih, Şimdiki Durum ve Gelecek) University Press of America (Maryland, 1997).

[25]Mohammed Aly Sergie ve Toni Johnson, “Boko Haram,” Council on Foreign Relations, 05/03/2015. [Erişim tarihi: 16 Haziran 2015], Buradan ulaşılabilir:

http://www.cfr.org/nigeria/boko-haram/p25739

[26]Pointblank News, ‘1995 Beheading of Akaluka: Group to Drag Sanusi to National Conference’ (Akaluka’nın Başının Kesilmesi: Sanusi’yi Ulusal Konferansa Sürükleyen Grup) Pointblank News (Mart 28, 2014) Buradan ulaşılabilir: http://pointblanknews.com/pbn/exclusive/1995-beheading-of-akaluka-group-to-drag-sanusi-to-national-conference

[27]Eli Lake, “Boko Haram’s Bin Laden Connection,” Boko Haram’ın Bin Ladin Bağlantısı) The Daily Beast, 05/11/2014. [Erişim tarihi: 15 Haziran 2015], Buradan ulaşılabilir:

http://www.thedailybeast.com/articles/2014/05/11/boko-haram-s-bin-laden-connection.html

[28]Atta Barkindo, “Join the Caravan: The Ideology of Political Authority in Islam from Ibn Taymiyya to Boko Haram in North-Eastern Nigeria,” (Kafileye Katılın: Kuzeydoğu Nijerya’da Ibn Taymiyya’dan Boko Haram’a İslam’da Siyasi Otoritenin İdeolojisi) Terrorism Perspectives 7(3):30-42. (2013)

[29]Ibid. s.35.

[30]Ibid.

[31]See “1995 Beheading of Akaluka: Group to Drag Sanusi to National Conference,” (Akaluka’nın Başının Kesilmesi: Sanusi’yi Ulusal Konferansa Sürükleyen Grup) Pointblank, 28/03/2014. [Erişim tarihi: 14 Haziran 2015], Buradan ulaşılabilir:

http://pointblanknews.com/pbn/exclusive/1995-beheading-of-akaluka-group-to-drag-sanusi-to-national-conference/

[32]Karl Maier, “Beheading stirs Nigerian tension,” (Baş kesme eylemi Nijerya’da gerilimi tetikledi) The Independent, 16/08/1995. [Erişim tarihi: 15 Mart 2015], Buradan ulaşılabilir:

http://www.independent.co.uk/news/world/beheading-stirs-nigerian-tension-1596448.html

[33]“1995 Beheading of Akaluka: Group to Drag Sanusi to National Conference,” (Akaluka’nın Başının Kesilmesi: Sanusi’yi Ulusal Konferansa Sürükleyen Grup) Pointblank, 28/03/2014. [Erişim tarihi: 14 Haziran 2015], Buradan ulaşılabilir:

http://pointblanknews.com/pbn/exclusive/1995-beheading-of-akaluka-group-to-drag-sanusi-to-national-conference/

[34]“Nigeria Sharia architect defends law,” (Nijerya’da Şeriat’ın mimarı hukuku savundu) BBC, 21/03/2002. [Erişim tarihi: 15 Mart 2015], Buradan ulaşılabilir:

http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/1885052.stm

[35]Constitution of the Federal Republic of Nigeria, (Nijerya Federal Cumhuriyeti Anayasası) 1999. s. 275.

[36]Constitution of the Federal Republic of Nigeria, (Nijerya Federal Cumhuriyeti Anayasası) 1999. ss. 10 ve 38.

[37]“Nigeria: First Execution under Sharia Condemned,” (Nijerya: Şeriat Mahkumiyeti Altında ile İdam)  Human Rights Watch, 09/01/2002 [Erişim tarihi: 16 Mart 2015], Buradan ulaşılabilir:

http://www.hrw.org/en/news/2002/01/08/nigeria-first-execution-under-sharia-condemned

[38]Ali Mazrui, “Nigeria: From the Sharia Movement to Boko Haram,” (Nijerya: Şeriat Hareketinden Boko Haram’a) Al Arabiya News, Haziran 19, 2012.

[39]Isioma Daniel, ‘‘I lit the match,’’ (Kibriti ben çaktım) The Guardian, 17/02/2003. [Erişim tarihi: 16 Haziran 2015], Buradan ulaşılabilir:

http://www.theguardian.com/world/2003/feb/17/gender.pressandpublishing

[40]James Astill ve Owen Bowcott, “Fatwa is issued on Nigerian journalist,” (Nijeryalı Gazeteci Hakkında Fetva Verildi) The Guardian, 27/11/2002. [Erişim tarihi: 19 Mart 2015], Buradan ulaşılabilir: http://www.theguardian.com/world/2002/nov/27/jamesastill.owenbowcott

[41]Isioma Daniel, ‘‘I lit the match,’’ (Kibriti ben çaktım) The Guardian, 17/02/2003. [Erişim tarihi: 16 Haziran 2015], Buradan ulaşılabilir:

http://www.theguardian.com/world/2003/feb/17/gender.pressandpublishing

[42]James Astill ve Owen Bowcott, “Fatwa is issued on Nigerian journalist,” (Nijeryalı Gazeteci Hakkında Fetva Verildi) The Guardian, 27/11/2002. [Erişim tarihi: 19 Mart 2015], Buradan ulaşılabilir:   : http://www.theguardian.com/world/2002/nov/27/jamesastill.owenbowcott

[43]Ibrahim Mshelizza, “Islamist sect Boko Haram claims Nigerian U.N. bombing,” Reuters, 29/08/2011. [Erişim tarihi: 15 Mart 2015], Buradan ulaşılabilir:

http://www.reuters.com/article/2011/08/29/us-nigeria-bombing-claim-idUSTRE77S3ZO20110829

[44]Murtaza Haider, “European Parliament identifies Wahabi and Salafi roots of global terrorism,” (Avrupa Parlamentosu Vahhabilik ve Selefiliği küresel terörizmin kaynağı olarak kabul etti) Dawn, 22/07/2003. [Erişim tarihi: 15 Haziran 2015] Buradan ulaşılabilir:

http://www.dawn.com/news/1029713

[45]Don North, “Behind the War with Boko Haram,” (Boko Haram’la Savaş’ın Arkasında) Consortium News, 16/11/2014. [Erişim tarihi: 17 Haziran 2015], Buradan ulaşılabilir:

https://consortiumnews.com/2014/11/16/behind-the-war-with-boko-haram/

[46]John Campbell, “Nigeria Security Tracker: Mapping Violence in Nigeria,” (Nijerya Güvenlik Takipçisi: Nijerya’da Şiddetin Haritalandırılması) Council on Foreign Relations, 01/06/2015. [Erişim tarihi: 19 Haziran 2015], Buradan ulaşılabilir:

http://www.cfr.org/nigeria/nigeria-security-tracker/p29483

[47]International Crisis Group, “Northern Nigeria: Background to Conflict,” (Kuzey Nijerya: Çatışmanın Arka Planı) Africa Report, No.168, 20/12/2010.  ss.37-40

[48]Atta Barkindo, “Join the Caravan: The Ideology of Political Authority in Islam from Ibn Taymiyya to Boko Haram in North-Eastern Nigeria,” (Kafileye Katılın: Kuzeydoğu Nijerya’da Ibn Taymiyya’dan Boko Haram’a İslam’da Siyasi Otoritenin İdeolojisi) Terrorism Perspectives 7(3):30-42. (2013). s.36

[49]Ibid.

Facebooktwitterlinkedinmail

Yorumlar

Loading Facebook Comments ...

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.