Berdimuhammedov’un Azerbaycan Ziyareti ve Azerbaycan-Türkmenistan-Türkiye İlişkileri

Berdimuhammedov’un Azerbaycan Ziyareti ve Azerbaycan-Türkmenistan-Türkiye İlişkileri

 

2017 yılı Temmuz ayının ikinci yarısıyla Ağustos ayının başları arasındaki kısa dönem içerisinde, stratejik önem taşıyan Türkiye-Azerbaycan-Türkmenistan ilişkileri açısından önemli gelişmeler yaşandı. 18-19 Temmuz 2017 tarihlerinde Türkiye, Azerbaycan ve Türkmenistan Dışişleri Bakanları üçlü zirvesi gerçekleştirildi (AA 2017). 8-9 Ağustos 2017 tarihlerinde ise Türkmenistan Devlet Başkanı Gurbangulu Berdimuhamedov Azerbaycan’a resmi ziyarette bulundu.

Üçlü zirve sırasında Türkiye, Azerbaycan ve Türkmenistan Dışişleri Bakanları arasında ikili ve üçlü görüşmeler gerçekleştirildi. Ayrıca Türkiye ve Türkmenistan Dışişleri Bakanları Azerbaycan Devlet Başkanı İlham Aliyev tarafından da kabul edildi. Üçlü Dışişleri Bakanları toplantısında her üç ülke açısından önem taşıyan konular ve bölgesel gelişmeler müzakere edilse de toplantının ana gündemini Türkmenistan’da yapılacak Üçlü Liderler Zirvesi’nin hazırlıkları teşkil etti. Türkiye Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu, Azerbaycan Dışişleri Bakanı Elmar Memmedyarov ve Türkmenistan Dışişleri Bakanı Raşid Meredov ortak bildiriye de imza attılar. Ortak bildiride, ülkelerin bağımsızlık ve toprak bütünlüğünün önemine, çatışmaların uluslararası hukuk kuralları çerçevesinde çözülmesi gerektiğine, Türkiye-Azerbaycan-Türkmenistan üçlüsünün uluslararası kurumlarda ortak hareket etmesinin önemine dikkat çekildi, ayrıca üç ülke arasındaki ekonomik işbirliğinin yasal altyapısının güçlendirilmesi gerektiğine vurgu yapıldı.

Bakanlar tarafından gerçekleştirilen ortak basın toplantısında bu üç ülke arasındaki ikili ekonomik ilişkilerin büyük önem taşıdığı, dış ticarette düşüş olduğu, bunu tersine çevirecek ve tekrar artıracak potansiyele de sahip oldukları vurgulandı. Bakanların hepsi enerji ve taşımacılık konuları üzerinde dururken, Çavuşoğlu Karabağ sorunu dolayısıyla Azerbaycan’a desteklerini yineledi ve arabulucu olarak AGİT Minsk Grubuna eleştirilerini sürdürdü.

Berdimuhammedov’un 8-9 Ağustos 2017 tarihlerinde gerçekleştirdiği Azerbaycan ziyareti de hem Azerbaycan-Türkmenistan ilişkileri, hem de Türkiye-Azerbaycan-Türkmenistan üçlü ilişkileri açısından büyük öneme sahipti. Ziyaret sırasında imzalanan belgeler ve yapılan açıklamalarda iki ülkenin hem ikili hem de çoklu formatta stratejik ortak olarak hareket edeceği vurgulandı. Heyetler arası toplantının ardından gerçekleştirilen ortak basın toplantısında Azerbaycan Devlet Başkanı İlham Aliyev bu hususu özel olarak vurguladı. Aliyev, iki lider tarafından imzalanan ortak bildiri ile ikili ilişkilerin “stratejik ortaklık” düzeyine yükseltildiğini açıkladı (President.az 2017). Azerbaycan-Türkmenistan ilişkilerinin 10 yıl önceki durumu dikkate alındığında iki ülke arasında Stratejik Ortaklık Bildirisi`nin imzalanması ve ilişkilerin stratejik ortaklık düzeyine yükseltilmesi küçümsenmeyecek bir başarı olarak kabul edilmelidir.

Bilindiği üzere Azerbaycan-Türkmenistan ilişkileri Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonraki ilk aşamada genelde olumlu bir seyre sahipti. Azerbaycan Devlet Başkanı Haydar Aliyev 23-24 Aralık 1993 ve 14 Mayıs 1994 tarihlerinde bölgesel kuruluşların toplantılarına katılmak üzere Aşkabat’ta bulunmuş, 18-19 Mart 1996 tarihlerinde Türkmenistan Devlet Başkanı Saparmurat Niyazov Azerbaycan (Azərbaycan 1996), 13 Mayıs 1996’da ise Haydar Aliyev Türkmenistan ziyaretini gerçekleştirmişti. Fakat 1997 yılından itibaren Hazar’ın hukuki konusunda iki ülke arasında şiddetlenen görüş ayrılığı ikili ilişkilerin gerginleşmesine neden olmuştu. Hatta Türkmenistan Azerbaycan’daki Büyükelçiliğini 2001 yılında mali gerekçeler ileri sürerek kapatmıştı. Tarafsız ülke statüsüne sahip olmasına rağmen Türkmenistan çoğu uzmana göre Azerbaycan’a karşı Hazar’da silahlanmaya bile başlamıştı. Ama özellikle Türkmenistan eski devlet başkanı Saparmurat Niyazov’un vefatının ardından Türkiye’nin de girişimiyle Türkmenistan-Azerbaycan ilişkilerinin normalleştirilmesi süreci başlamıştı. Bu arada Türkmenistan’ın Azerbaycan’daki Büyükelçiliği de 2008’te yeniden faaliyete başlamış, aynı yıl içerisinde 19-20 Mayıs 2008 tarihlerinde Türkmenistan Devlet Başkanı Gurbangulu Berdimuhammedov Azerbaycan (Azərbaycan 2008), 28-29 Kasım 2008 tarihlerinde ise Azerbaycan Devlet Başkanı İlham Aliyev Türkmenistan ziyaretini gerçekleştirmişti. İlham Aliyev’in Türkmenistan ziyareti devam ederken Türkiye Cumhurbaşkanı Abdullah Gül de bu ülkeye gelmiş ve üç lider küçük bir zirve toplantısı gerçekleştirmişlerdi. Aslında Kasım 2008 bu bağlamda yoğun bir ay olarak değerlendirilebilir. Çünkü 5-6 Kasım 2008 tarihlerinde İlham Aliyev, Abdullah Gül’ün daveti üzerine Türkiye’ye resmi ziyaret gerçekleştirmiş, 13-14 Kasım 2008 tarihlerinde ise bu kez Abdullah Gül Enerji Zirvesi’ne katılmak üzere Bakü’yü ziyaret etmişti. Bunların ardından 29 Kasım 2008’de Hazar kıyısındaki Avaza ’da gerçekleştirilen üçlü görüşme ile aslında yeni bir formatın temelleri de atılmıştı. Fakat bu formatın canlılık kazanması için biraz zaman gerekti.

Türkiye-Azerbaycan-Türkmenistan Dışişleri Bakanları Üçlü Toplantısı’nın ilki 26 Mayıs 2014 tarihinde Bakü’de, ikincisi 29 Ocak 2015 tarihinde Aşkabat’ta, üçüncüsü ise 28 Ağustos 2015’te Antalya’da gerçekleştirilmişti İlk toplantının Bakü’de yapılması ayrı bir önem arz etmekteydi. Zira Azerbaycan ile Türkmenistan arasında daha önce yaşanan bazı anlaşmazlıklar Saparmurat Niyazov’un vefatının hemen sonrasında Türkiye’nin de arabuluculuğuyla iyileşme eğilimi göstermişse de son zamanlarda yeniden bazı sorunlar gündeme getirilmişti. Dolayısıyla bu üçlü toplantı Ankara’da yapılsaydı, sanki Türkiye Azerbaycan ile Türkmenistan’ı barıştırmaya çalışıyor görüntüsü olabilirdi. Fakat Bakü’de (yani coğrafi olarak orta bir noktada) yapılmış olması ile geçmişin (geçmişteki sorunların) değil, geleceğin (ortak projelerin) gündeme gelmesi açısından uygun ortam sağladı. Hem bu, hem de sonraki toplantılar kapsamında, enerji ve ulaştırma başta olmak üzere üç ülkeyi ilgilendiren konularda ikili ve bölgesel düzeyde işbirliğinin geliştirilmesi imkânlarının değerlendirilmesi ve bölgesel ve uluslararası gelişmeler hakkında görüş alışverişinde bulunuldu. Bu arada Bakü`deki ilk toplantıdan kısa süre sonra 4-5 Haziran 2014 tarihlerinde Bodrum`da gerçekleştirilen Türk Konseyi Zirve Toplantısı sırasında da Türkiye, Azerbaycan ve Türkmenistan liderleri arasında üçlü görüşme gerçekleştirilmişti.

Türkiye-Azerbaycan-Türkmenistan Dışişleri Bakanları Üçlü Toplantısı’nın ikincisinde 2015-2017 yılları için üçlü işbirliğinin Çerçeve Programı kabul edildi, üçüncü toplantıda ise üçlü devlet başkanları zirvesinin gerçekleştirilmesine ilişkin karar alındı.

Türkiye-Azerbaycan-Türkmenistan Devlet Başkanları 1. Üçlü Zirve Toplantısı’nın 12 Ekim 2015 tarihinde Türkmenistan’ın Avaza şehrinde gerçekleştirileceği resmi olarak açıklansa da Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, 10 Ekim 2015 tarihinde Ankara’da gerçekleştirilen terör saldırısı nedeniyle Türkmenistan’a yapacağı ziyareti iptal ettiği için zirve gerçekleştirilemedi (Hürriyet 2015). Türkiye Cumhuriyeti Türkmenistan Büyükelçisi Mustafa Kapucu tarafından 24 Temmuz 2016 tarihinde yapılan açıklamada Türkiye-Azerbaycan-Türkmenistan Devlet Başkanları 1. Üçlü Zirve Toplantısı’nın 2016 yılı sonuna kadar gerçekleştirileceği açıklansa (Hurriyet Daily News, 2016) da günümüze kadar bu zirve gerçekleştirilemedi. Ama son gelişmeler dikkate alındığında zirvenin bu kez gerçekleştirilme ihtimali çok yüksek olarak değerlendirilmektedir.

Hiç kuşkusuz enerji ve taşımacılık alanındaki işbirliği Türkiye, Azerbaycan ve Türkmenistan arasında hem ikili, hem de üçlü işbirliğinin temel yönlerini oluşturmaktadır. Türkiye-Azerbaycan ilişkilerinin en sağlam köprüleri arasında yer almakta olan Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol boru hattı, Bakü-Tiflis-Erzurum doğalgaz boru hattı, tamamlanmak üzere olan TANAP ve Bakü-Tiflis-Kars demiryolu projeleri Hazar`ın doğusundaki devletler ile (bu arada Türkmenistan ile de) işbirliği açısından da imkanlar sunmaktadır. Bu projeler aynı zamanda bu üç ülkenin doğudaki ve batıdaki ülkeler açısından stratejik önemini de artırmaktadır. Üçlü işbirliğindeki verimin artırılması aynı zamanda Trans Hazar işbirliğinin çeşitli alanlarda geliştirilmesini zorunlu kılmaktadır. Bu alandaki çeşitli projeler şimdilik Rusya ve İran`ın sert muhalefetine takılmaktadır.  Ama ister Azerbaycan-Kazakistan enerji işbirliği, isterse de Türkiye-Azerbaycan-Türkmenistan ortaklığı ve enerji ve taşımacılık alanındaki işbirliğini daha da çeşitlendirme girişimleri gelecek açısından olumlu beklentileri artırmaktadır.

Bu arada Türk cumhuriyetleri arasındaki ilişkilerde bir dönem Türkiye-Özbekistan ve Azerbaycan-Türkmenistan ilişkileri “zayıf halkaları” oluşturmaktaydı. Bunlardan birisi önemli ölçüde ortadan kalktı. Şimdi sıra Türkiye-Özbekistan ilişkilerinde….

Araz Aslanlı, Öğretim Görevlisi, İktisat ve İşletme Bölümü, Azerbaycan Devlet İktisat Üniversitesi (UNEC)

 

KAYNAKÇA

 

“Azerbaijan – Turkmenistan relations”, http://www.mfa.gov.az/files/file/Azerbaijan_-_Turkmenistan_relations_18.09.2014.pdf, (Erişim: 10.08.2017)

“Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu Türkiye-Azerbaycan-Türkmenistan Üçlü Toplantısı’na katıldı”, http://www.mfa.gov.tr/disisleri-bakani-mevlut-cavusoglu-turkiye_azerbaycan_turkmenistan-uclu-toplantisi_na-katildi.tr.mfa, (Erişim: 10.08.2017)

AA (2017). “Turkey, Azerbaijan, Turkmenistan seek to bolster ties”, http://aa.com.tr/en/asia-pacific/turkey-azerbaijan-turkmenistan-seek-to-bolster-ties/864797, 19 Temmuz,  (Erişim: 01.08.2017)

Azərbaycan (1996). “Türkmənistan Prezidenti Saparmurad Niyazovun Azərbaycana rəsmi səfəri”, 20 mart.

Azərbaycan (2008). “Azərbaycan- Türkmənistan münasibətlərinin inkişafında yeni mərhələ: Türkmənistan Prezidenti Qurbanqulu Berdiməhəmmədovun Azərbaycana rəsmi səfəri”,  20 Mayıs.

Hurriyet Daily News (2016). “Turks, Turkmens, Azeris to meet for European gas”, 24 Temmuz

Hürriyet (2015). “Cumhurbaşkanı Erdoğan Türkmenistan ziyaretini iptal etti”, 10 Ekim, http://www.hurriyet.com.tr/cumhurbaskani-erdogan-turkmenistan-ziyaretini-iptal-etti-30284068 (Erişim: 10.08.2017)

President.az (2017). “Azerbaijani, Turkmen presidents made press statements”, http://en.president.az/articles/24919 , 8 Ağustos, (Erişim: 10.08.2017)

 

Facebooktwitterlinkedinmail

Yorumlar

Loading Facebook Comments ...

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.